Anasayfa / Şecere

Şecere

Koçgiri Aşiretleri, Dersim Aşiretlerinin Kuzey Batı koludur[değiştir | kaynağı değiştir] Koçgiri dendiği zaman akla tek bir kabile değil, bu yöreye yerleşmiş birçok Kabile gelir. Koçgiri Yöresine yüzyıllar önce Dersim (Mameki), Elazığ, Bingöl, Diyarbakır, Erzurum, Muş ve çevresinden göç eden kabileler bu ad altında birleşerek bir konfederasyon oluşturmuşlardır. Bölgeye sonradan gelen kabileler ise bu Konfederasyona katılmamışlardır.

Koçgiri aşiretleri özel günleri[değiştir | kaynağı değiştir] Hızır (Royê Xızır)
Muharrem (Rojiya Muxarem)
Nevruz (Heftmal-Hawtmal)
Gağant (Kalê Gağanê )
Koçgiri İsyanı[değiştir | kaynağı değiştir] Ana madde: Koçgiri İsyanı
Mart 1921’de, aşiret reisleri Alişer ve Haydar Bey’lerin desteğiyle Sivas’da başlayan ve Tokat’ta devam eden Koçgiri İsyanı, 11 Nisan 1921 tarihinde Türkiye Hükümeti tarafından uygulanan bastırma hareketi ile kısa sürede son bulmuştur. İsyan, Nurettin Paşa ve Topal Osman yönetimindeki Abazıkalı Giresun Gönüllü Alayları tarafından şiddetli bir şekilde bastırılmıştır. Operasyon sonrası meclisteki vekillerin tartışmalarına göre 180 ile 210 arası Koçgiri köyü ve mezrası insanlarıyla birlikte imha edilmiştir. [1]

Koçgiri Aşiretinin Kabileleri[değiştir | kaynağı değiştir] İban
Mistan
Laçikan
Pervuzan
Sefan/Sefikan
Balikan/Balan
Reşikan/Reşiyan
Kalkanci / Qalxancîyan
Saran
Cefikan
Gerniyan

Gildan 1 Gildan 2 Gildan 3 Topal Hesen

 

Mala Xido Diyaban Bertikan Abêsan

Resulan

Usikan

 
Koçgiri Aşireti ve Bölgede Kimlik Tanımlamaları[değiştir | kaynağı değiştir] Kurmanc : Alevi Kürtler
Tirk/Rûmî : Sünni Türkler
Tirkê Rê : “yoldan çıkmış” anlamında, Alevi kimliğini kaybeden kişiler için kullanılır.
Kurr : Sünni Kürtler
Dimilî : Zazaca’ya benzer fakat aynı olmayan bir dili konuşan insanlar için kullanılır. Dımiliki de denilen dil, Dersim bölgesinde kullanılan Kırmanciki diliyle aynıdır.
File/Yermenî : Ermeniler
Hurus : Ruslar
Tirkê Macir : 1293 H (1877-78) Kars ve Erzurum göçmenleri Türkler
Koçgiri Aşiretleri ve Dilleri[değiştir | kaynağı değiştir] Koçgiri aşireti ve çevresindeki diğer Kurmanç kökenli Alevi aşiretler, güney Tunceliden gelmelerinden dolayı Tunceli, Elazığ, Bingöl çevresindeki Kurmanciyi kullanırlar. Kelime dağarcığı ve fonetiği hemen hemen Tunceli, Maraş, Malatya, Bingöl Kurmancisi ile aynıdır. Koçgirililer standart Kurmanciye göre daha sade ama sert bir ağız kullanırlar. Arabik fonetik Koçgiri Kürtçesine etki edememiştir. Koçgiri yöresinde J sesi çoğu zaman Z ve C seslerine dönüşür ve tüm köylerde aynıdır. Ez jî (Ben de) sözcüğü ve takısı bu bölge de Ez cî ve Ez zî olarak telafuz edilir çoğu zaman.Koçgiri Kürtçesi ile Standart Kurmanci arasındaki birtakım farklara göz atalım;

Tu çerrî?(Çitanî) – Tu çawayî? (Nasılsın?)
Rind – Baş/Rind (İyi)
Qicik – Piçûk (Ufak)
Phaç Kirin – Maç Kirin (Öpmek)
Pil – Mil (Omuz)
Phan – Pahn (ezmek-yoğurmak
Fam Kirin – Fehm Kirin (Anlamak)
Pir – Pir/Zehf (Çok)
Geyiştîn – Gehiştin (Varmak)
Giyandin – Gihandin (Vardırmak)
Giya – Giha (Ot)
Min bidaNA – Min bida (Verseydim)
Min bigirtaNA – Min bigirta (Alsaydım)
Min nan bişandaNA – Min nan bişanda (Ekmek gönderseydim)
Em nanê sêlê dipêjinÊ – Em nanê sêlê dipêjinE (Saç ekmeği pişirmekteyiz)
Rêya te rûnî BÎ – Rêya te ronî BE (Yolun aydınlık olsun)
Rabirtin – Raborîn (Geçmek)
Bû – Dawet (Düğün)
Xweng – Xwişk (Bacı)
Kilê/Dayê – Dayê/Yadê (Anneciğim)
Pising – Pisik (Kedi)
Kûtî – Kuçik (Köpek)
Ez terime – Ez diçime (Gitmekteyim)
Rabîsan – Ramûsan (Öpücük)
Rabisîn – Ramûsîn (Öpmek)
Den Kirin – Xeber dan (Konuşmak)
Sûr – Sor (Kırmızı)
Hêşin – Kesk (Yeşil)
Çûrtan – Çortan (Çökelekten yapılan bir yiyecek)
Pendir – Penir (Peynir)
Nan êdî me – Nan ên me (Ekmeklerimiz)
Seba te/Bo te/Sebetê te – Ji bo te (Senin için)
J-Z-C Seslerinin Koçgiride Sürekli Birbirleri İle Yer Yeğiştirmesi ve Standart Kurmancî[değiştir | kaynağı değiştir] Ez zî – Ez jî (Ben de)
Zi te ra dibêm – Ji te ra dibêjim (Sana diyorum)
Em zi Dersimê hatine – Em ji Dersimê hatine (Biz Dersimden gelmişiz)
Zina Xidoy nexwaşe – Jina Xidoy nexweşe (Hıdırın karısı hastadır)
Merîyêdî me hatin – Mirovên me hatin (İnsanlarımız geldiler)
Koçgiride Özneler ve Standart Kurmanci[değiştir | kaynağı değiştir] Ez – Ez (Ben)
Tu – Tu (Sen)
Ew/Âw – Ew (O)
Em – Em (Biz)
Wûn – Hûn (Siz)
Ew – Ew (Onlar)
Ev/Va – Ev/Va (Bu)
Koçgiride Üçüncü Tekil Şahıs ve Standart Kurmanci[değiştir | kaynağı değiştir] Xwedê rêya te rûnî bikeRÎ – Xwedê rêya te ronî bike (Allah yolunu aydın etsin)
Ez dibêm ew tabay çê nakeRÎ – Ez dibêjim ew tutişt çê nake (Diyorum bir şey yapmıyor)
Bibê nan bideRÎ te – Bêje nan bide te (Söyle ekmek versin sana)
Xwedê bela nedeRÎ we – Xwedê bela nede we (Allah bela vermeye size)
Ew girêdideRÎ – Ew girêdide (Bağlıyor)
Ew mira den nakeRÎ – Ew xeber nade min (O benle konuşmuyor)
Bölgedeki Aşiretler ve Dilleri[değiştir | kaynağı değiştir] 240’ın üzerinde köy Kurmanci konuşur ve Alevidirler; 25 kadar köy ve mezra ise Zazaca konuşur ve onlar da Alevidirler.

Koçgiri (İzol/Kurmanci)
Zeriki (Xiran/Kurmanci)
Resul (Kurmanci)
Kurmeşan (Kurmanci)
Milan (Kurmanci)
Şadi (Kurmanci)
Axucen (Kurmanci)
Parçikan (Kurmanci)
Reşiyan (Kurmanci)
Canbeg (Kurmanci)
Kelhor (Kurmanci)
Riçik (Kurmanci)
Babamansur (Kurmanci)
Sinemilan (Kurmanci)
Atmanikan (Kurmanci)
Gini (Zazaki)
Çareki (Zazaki-Kurmanci)
Dimili (Kurmanci-Zazaki)
Yer Adları ve Kutsal Değerler[değiştir | kaynağı değiştir] Çiyayê Sûr (Kızıldağ)
Çiyayê Kose (Köse Dağ)
Çiyayê Çengelî (Çengelli Dağı)
Çileyê Cefo (Zerikîlerin Dersimden gelen dedeleri Caferin sürekli kullandığı Erzincan yolu)
Kaniye spî (Beyaz Çesme)
Haydar Baba
Ava tal (Acı su)
Nahala sûr (Kızılırmak)
Şarki Şivan (Ziyaret ve Ocak)
Kızlar Sinisi (Kutsal kabul edilen dağlar sırası)
Cogi Baba
Babamansur
Melekê ser sibê ezîz, Melekê herd û ezman (Sabah güneşe el açıp edilen dua)
Düzgin Baba
Munzur Irmağı (Dualarda adı geçen ve Dersimden akan kutsal kabul edilen su Ava te ava Mûnzir bî (Suyun Munzur suyu olsun) diye dualarda geçer)
Seyit Pervane
Kerim Yaylası
Kızıldağ Ziyareti
Dipsiz göl
Kızıldağ Yaylaları
Xızırê ser kelek û gemîyan (Hızır nebi)
Yemekler[değiştir | kaynağı değiştir] Babiko
Zêrfet
Nanê sêlê
Nanê tenik
Nanê Pofuk
Nanê tendûr
Nanê avê
Goştê Qewirandî
Goştê Serarkirî
Çûrtan
Bijerîk
Kilora Niyazîkî
Germiya dewdû imaman
Germiya dew
Herle
Qirik/Xaşıl
Üzümlü börek tatlısı
Qawut tatlısı
Torax
Klora sîr
Biçik
Mardimelax
Papara
Germiya birî
Ekmek aşı
Sîrê Sêlê/Sirin
Özel Günleri[değiştir | kaynağı değiştir] Hızır
Muharrem
Nevruz
Heftmala mezin
Heftmala qicik
Kalgaxan
Çarşema reş
Sersal
Türküler ve Deyişler[değiştir | kaynağı değiştir] Zöre
De doxan doxan
Gundê Balaxor
Arix
Mîro
Yêmin Yeko
Misto
Şîrîna min
Bazdin Bazdin
Nizam çima
Çûme Maciranê
De mere bavo
Giran here
Em kûllî însanine
Helgere were Şayê Merdan
Ew meydana Qerbelayê
Loma ji Alî ra Şayê Merdan dibên
Qoçgirî
Dilbera min dane
Mirîşka min
Halk Oyunları[değiştir | kaynağı değiştir] Bölgede 20’nin üzerinde halk oyunu çeşidi vardır. Bunlardan bazıları;

Temir Ağa
Dik (Karaçor)
Koçgiri düz/Hewaduz
Dik/Hewatik
Delilo
Sarhoş
Yeritme
Dizkırma
Ağır halay
Karşılama
Değnek oyunu bunlardan bazılarıdır.
Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir] Dersim aşiretleri
Koçgiri İsyanı
Koçgiri’de dil
Koçgiri’de dil= Günlük yaşam dili Koçgiri Kürtçesi Kürtçe grubunda değerlendirilen lehçe ve ağızlar içinde, çok açık ve vurgulu sesleri ile farklı ve zengin bir ses yapısına sahiptir.

Kaynak : wikipedia

Bir Cevap Yazın